Hoàn thiện hành lang pháp lý cho hoạt động thẩm định, chứng nhận thủy sản xuất khẩu
Thông tư 80 quy định về thẩm định, chứng nhận an toàn thực phẩm thủy sản xuất khẩu được xây dựng trên cơ sở kế thừa và cụ thể hóa các quy định của Luật An toàn thực phẩm, Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa, cùng các nghị định hướng dẫn thi hành có liên quan. Văn bản này xác lập một khuôn khổ pháp lý thống nhất, điều chỉnh toàn bộ các hoạt động thẩm định điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm của cơ sở sản xuất, kinh doanh thủy sản phục vụ xuất khẩu, cũng như việc cấp chứng thư cho các lô hàng thủy sản, sản phẩm thủy sản và thực phẩm hỗn hợp có nguyên liệu thủy sản xuất khẩu vào các thị trường có yêu cầu.
Phạm vi điều chỉnh của Thông tư bao quát từ khâu thẩm định, lập và quản lý danh sách cơ sở được phép xuất khẩu theo yêu cầu của quốc gia, vùng lãnh thổ nhập khẩu, đến hoạt động kiểm tra, giám sát việc duy trì điều kiện an toàn thực phẩm của các cơ sở này trong suốt quá trình sản xuất. Đồng thời, Thông tư cũng quy định chi tiết hồ sơ, trình tự, thủ tục và thẩm quyền cấp các loại chứng thư liên quan đến an toàn thực phẩm, kiểm dịch hoặc các xác nhận khác theo mẫu của thị trường nhập khẩu.
Đối tượng áp dụng của Thông tư bao gồm các cơ sở đã được cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm theo quy định của pháp luật Việt Nam, các cơ sở có giấy chứng nhận khác theo quy định tại Nghị định số 15/2018/NĐ-CP, cũng như các lô hàng thủy sản, sản phẩm thủy sản và thực phẩm hỗn hợp có nguyên liệu thủy sản xuất khẩu vào các thị trường có yêu cầu cấp chứng thư bởi cơ quan nhà nước có thẩm quyền của Việt Nam. Việc xác định rõ đối tượng và phạm vi áp dụng giúp bảo đảm tính minh bạch, tránh chồng chéo và tạo thuận lợi cho các tổ chức, cá nhân trong quá trình thực hiện.
Chương trình chứng nhận thủy sản xuất khẩu và quản lý danh sách xuất khẩu
Một nội dung trọng tâm của Thông tư 80 là việc thiết lập và vận hành Chương trình chứng nhận thủy sản xuất khẩu. Chương trình này bao gồm hai hợp phần chính là thẩm định để lập, đăng ký, bổ sung cơ sở vào danh sách xuất khẩu và thẩm định, cấp chứng thư cho các lô hàng thủy sản xuất khẩu theo yêu cầu của từng thị trường nhập khẩu. Đây là chương trình mang tính tự nguyện, song trên thực tế lại đóng vai trò gần như bắt buộc đối với các cơ sở có nhu cầu tiếp cận và duy trì thị trường xuất khẩu có yêu cầu kiểm soát an toàn thực phẩm chặt chẽ.
Theo quy định, các cơ sở tham gia Chương trình phải đáp ứng đồng thời các điều kiện về an toàn thực phẩm của Việt Nam, các quy định, quy chuẩn kỹ thuật của thị trường nhập khẩu liên quan đến an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, thu hồi và xử lý sản phẩm không bảo đảm an toàn, cũng như các yêu cầu đặc thù của một số thị trường được nêu cụ thể trong các phụ lục kèm theo Thông tư. Trong trường hợp phát sinh yêu cầu mới từ thị trường nhập khẩu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường có trách nhiệm cập nhật, thông báo và hướng dẫn kịp thời để các cơ sở thực hiện.
Thông tư 80 cũng quy định rõ trình tự, thủ tục đăng ký và thẩm định để bổ sung cơ sở vào danh sách xuất khẩu. Từ khâu tiếp nhận hồ sơ, thẩm định tính đầy đủ, hợp lệ, đến việc tổ chức đoàn thẩm định đánh giá thực tế tại cơ sở đều được quy định cụ thể về thời hạn, trách nhiệm và hình thức xử lý kết quả. Đối với các trường hợp thẩm định không đạt yêu cầu, cơ sở phải thực hiện biện pháp khắc phục và báo cáo trong thời hạn quy định; chỉ khi đáp ứng đầy đủ các yêu cầu thì mới được xem xét bổ sung hoặc duy trì trong danh sách xuất khẩu.
Công tác quản lý danh sách xuất khẩu được thực hiện theo nguyên tắc cập nhật thường xuyên, gắn với trách nhiệm giám sát việc duy trì điều kiện an toàn thực phẩm của cơ sở. Các trường hợp bị đưa ra khỏi danh sách xuất khẩu, cũng như điều kiện để được xem xét đưa trở lại, đều được quy định rõ ràng nhằm bảo đảm tính nghiêm minh của hệ thống quản lý và bảo vệ uy tín chung của thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Thẩm định và cấp chứng thư cho lô hàng thủy sản xuất khẩu
Bên cạnh việc thẩm định cơ sở, Thông tư 80 dành nhiều điều khoản để quy định chi tiết về thẩm định và cấp chứng thư cho từng lô hàng thủy sản xuất khẩu. Đây là khâu trực tiếp gắn với hoạt động xuất khẩu, có ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ giao hàng, chi phí và uy tín của doanh nghiệp.
Theo quy định, lô hàng thủy sản xuất khẩu chỉ được cấp chứng thư khi được sản xuất và bảo quản tại cơ sở có tên trong danh sách xuất khẩu tương ứng với thị trường nhập khẩu, đồng thời đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về an toàn thực phẩm, ghi nhãn và không vi phạm pháp luật Việt Nam. Đối với các sản phẩm có sự tham gia của nhiều cơ sở trong các công đoạn khác nhau, Thông tư yêu cầu phải có sự phối hợp và cam kết trách nhiệm giữa các bên liên quan nhằm bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc và xử lý kịp thời khi phát sinh sự cố an toàn thực phẩm.
Thông tư quy định ba phương thức thẩm định lô hàng, bao gồm kiểm tra chặt, kiểm tra thông thường và kiểm tra giảm, được áp dụng linh hoạt tùy theo mức độ tuân thủ của cơ sở và lịch sử an toàn thực phẩm của các lô hàng đã xuất khẩu. Việc phân loại phương thức kiểm tra này vừa bảo đảm kiểm soát chặt chẽ đối với các trường hợp tiềm ẩn rủi ro cao, vừa tạo điều kiện thuận lợi cho các cơ sở tuân thủ tốt, qua đó góp phần giảm chi phí và thời gian cho doanh nghiệp.
Quy trình đăng ký thẩm định, lấy mẫu kiểm nghiệm, xử lý kết quả không đạt và cấp chứng thư được quy định chi tiết về hồ sơ, thời hạn và trách nhiệm của cơ quan cấp chứng thư cũng như của chủ hàng. Đặc biệt, Thông tư nhấn mạnh trách nhiệm điều tra nguyên nhân, thực hiện biện pháp khắc phục và thu hồi sản phẩm trong trường hợp lô hàng bị cảnh báo không bảo đảm an toàn thực phẩm, coi đây là nghĩa vụ bắt buộc nhằm bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và uy tín quốc gia.
Trách nhiệm của các bên liên quan và ý nghĩa đối với ngành thủy sản
Thông tư 80 không chỉ tập trung vào quy trình kỹ thuật mà còn làm rõ trách nhiệm và quyền hạn của các bên liên quan, bao gồm cơ sở trong danh sách xuất khẩu, chủ hàng, cơ quan thẩm quyền, cơ quan cấp chứng thư, kiểm tra viên và các tổ chức, cá nhân có liên quan. Việc quy định rõ trách nhiệm giúp nâng cao tính tuân thủ pháp luật, hạn chế tiêu cực và tăng cường tính minh bạch trong hoạt động thẩm định, chứng nhận.
Đối với các cơ sở sản xuất, kinh doanh thủy sản, Thông tư đặt ra yêu cầu duy trì liên tục điều kiện an toàn thực phẩm đã được thẩm định, chủ động thông báo khi có thay đổi và chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính chính xác của hồ sơ, tài liệu cung cấp. Đối với chủ hàng, Thông tư yêu cầu tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về đăng ký thẩm định, không làm thay đổi đặc tính sản phẩm so với nội dung đã được chứng nhận, đồng thời chủ động phối hợp xử lý khi lô hàng bị trả về hoặc cảnh báo.
Từ góc độ quản lý nhà nước, Thông tư góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý an toàn thực phẩm thủy sản xuất khẩu, tạo sự thống nhất trong tổ chức thực hiện từ trung ương đến địa phương. Việc áp dụng đồng bộ các quy định về thẩm định, chứng nhận và giám sát sau chứng nhận giúp Việt Nam đáp ứng tốt hơn các yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế, giảm nguy cơ bị cảnh báo, đình chỉ hoặc áp dụng biện pháp kiểm soát tăng cường.
Có thể khẳng định, Thông tư 80 quy định về thẩm định, chứng nhận an toàn thực phẩm thủy sản xuất khẩu là một quyết tâm trong quá trình hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực quản lý và hội nhập của ngành thủy sản Việt Nam. Việc triển khai nghiêm túc, đồng bộ Thông tư này không chỉ giúp bảo đảm an toàn thực phẩm, bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng mà còn góp phần xây dựng hình ảnh thủy sản Việt Nam an toàn, chất lượng và có trách nhiệm trên thị trường quốc tế.
Hải Đăng