Trước đó, năm 2017, Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã thông qua Luật Thủy sản; trong đó có Điều 60 quy định chi tiết, rõ ràng các hành vi khai thác thủy sản bất hợp pháp. Theo Tạp chí Công Thương, quy định của Điều 60 Luật Thủy sản 2017 phù hợp với nội dung của Kế hoạch hành động quốc tế của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO) nhằm phòng ngừa, ngăn chặn và loại trừ nạn đánh cá trái phép, không báo cáo và không theo quy định (IPOA - IUU). Cụ thể:
Nhóm hành vi khai thác bất hợp pháp (illegal): Khai thác thủy sản không có giấy phép; Khai thác trái phép loài thủy sản thuộc Danh mục loài thủy sản nguy cấp, quý, hiếm; Khai thác vượt sản lượng theo loài, khai thác sai vùng, quá hạn ghi trong giấy phép; Che giấu, giả mạo hoặc hủy chứng cứ vi phạm quy định liên quan đến khai thác, bảo vệ nguồn lợi thủy sản; Khai thác trong vùng cấm khai thác, trong thời gian cấm khai thác; khai thác, vận chuyển thủy sản cấm khai thác; Khai thác loài thủy sản có kích thước nhỏ hơn quy định; sử dụng nghề, ngư cụ khai thác bị cấm; Ngăn cản, chống đối người có thẩm quyền thực hiện kiểm tra, giám sát sự tuân thủ các quy định về khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản; Khai thác thủy sản trái phép trong vùng biển thuộc quyền quản lý của tổ chức quản lý nghề cá khu vực, quốc gia và vùng lãnh thổ khác; Sử dụng tàu cá không quốc tịch hoặc mang quốc tịch của quốc gia không phải là thành viên để khai thác thủy sản trái phép trong vùng biển quốc tế thuộc thẩm quyền quản lý của tổ chức quản lý nghề cá khu vực; Chuyển tải hoặc hỗ trợ cho tàu đã được xác định có hành vi khai thác thủy sản bất hợp pháp, trừ trường hợp bất khả kháng;
Nhóm hành vi khai thác không báo cáo (unreported): Không có Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm theo quy định; Không trang bị hoặc trang bị không đầy đủ hoặc không vận hành thiết bị thông tin liên lạc và thiết bị giám sát hành trình theo quy định; Tạm nhập, tái xuất, tạm xuất, tái nhập, chuyển khẩu, quá cảnh qua lãnh thổ Việt Nam thủy sản, sản phẩm thủy sản có nguồn gốc từ khai thác thủy sản bất hợp pháp; Không ghi, ghi không đầy đủ, không đúng, không nộp nhật ký khai thác thủy sản, không báo cáo theo quy định;
Nhóm hành vi khai thác không theo quy định (unregulated): Sử dụng tàu cá để khai thác thủy sản không theo quy định về khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản trong vùng biển quốc tế không thuộc thẩm quyền quản lý của tổ chức quản lý nghề cá khu vực.
Ngoài ra, Điều 5 nêu rõ nguyên tắc hoạt động thủy sản của Việt Nam là: Kết hợp chặt chẽ giữa khai thác thủy sản với đảm bảo an ninh quốc phòng; Khai thác nguồn lợi thủy sản dựa trên nguyên tắc phát triển bền vững, căn cứ vào trữ lượng nguồn lợi thủy sản, gắn với bảo vệ, tái tạo và phát triển nguồn lợi thủy sản, không làm cạn kiệt nguồn lợi thủy sản, không ảnh hưởng đến đa dạng sinh học; tiếp cận thận trọng, dựa vào hệ sinh thái và các chỉ số khoa học trong quản lý hoạt động thủy sản.
Nỗ lực hướng đến nghề cá bền vững, có trách nhiệm
Từ lâu, cộng đồng quốc tế đã nhận thức rõ những mối đe dọa nghiêm trọng mà các hoạt động khai thác bất hợp pháp trên biển gây ra đối với nghề cá bền vững và hệ sinh thái đại dương. Nhằm hạn chế và ngăn chặn các tác động tiêu cực này, dưới sự bảo trợ của Liên Hợp quốc, nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế đã xây dựng và thông qua các văn kiện pháp lý ở cả cấp độ toàn cầu và khu vực. Những văn kiện này thể hiện cam kết mạnh mẽ trong việc phòng ngừa, ngăn chặn và loại bỏ các hành vi khai thác thủy sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU).
Trong số đó, Hiệp định về Biện pháp quốc gia có cảng (Port State Measures Agreement - PSMA) do FAO khởi xướng năm 2009 được đánh giá là một công cụ pháp lý có hiệu lực cao và đóng vai trò quan trọng trong cuộc chiến chống lại khai thác IUU trên toàn cầu. Hiệp định PSMA tập trung vào việc sử dụng các biện pháp tại cảng biển để ngăn chặn tàu cá tham gia hoạt động IUU đưa hải sản vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Một số nội dung chính bao gồm:
(i) Hiệp định này chỉ áp dụng cho tàu cá không mang cờ quốc gia nơi cảng mà tàu ghé vào. Ví dụ như tàu cá treo cờ của Thái Lan khi cập một trong các cảng cá của Việt Nam để bán, xuất hải sản đánh bắt thì phải tuân thủ các quy định của PSMA. Và các tàu cá nước ngoài này phải tuân thủ quy định của quốc gia có cảng, bao gồm khai báo thông tin và kiểm tra.
(ii) Các tàu cá muốn cập cảng phải tuân thủ các quy định về khai báo và cấp phép đầy đủ đó là: Thông báo trước khi đến cảng; Cung cấp thông tin về giấy phép đánh bắt, khu vực đánh bắt, sản lượng đánh bắt; Cung cấp các tài liệu chứng minh hoạt động khai thác hợp pháp.
(iii) Các quốc gia có cảng có quyền kiểm tra tàu cá khi cập cảng; Từ chối cấp quyền cập cảng hoặc sử dụng cảng nếu có bằng chứng cho thấy tàu tham gia hoạt động IUU; Báo cáo cho quốc gia treo cờ tàu, các tổ chức nghề cá khu vực (RFMOs) và các bên liên quan khác.
Ngoài các quy định trên, PSMA còn quy định nghĩa vụ hợp tác quốc tế giữa các quốc gia thành viên với nhau nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện thực thi công ước, như: Chia sẻ thông tin về hoạt động IUU; Hỗ trợ kỹ thuật cho các quốc gia đang phát triển; Hợp tác trong việc thực thi pháp luật và điều tra các hành vi IUU.
Với các nội dung thỏa thuận trên các quốc gia thành viên mong muốn PSMA sẽ như cánh cửa cuối cùng để góp phần ngăn chặn các loại thủy sản khai thác bất hợp pháp có thể rời cảng biển của các quốc gia để tiếp cận các thị trường tiêu thụ hợp pháp. Ngoài ra, thông qua Hiệp định này các bên còn mong muốn bảo vệ nguồn lợi thủy sản và hệ sinh thái biển; Tăng cường hợp tác quốc tế trong quản lý nghề cá; Đảm bảo sự minh bạch và truy xuất nguồn gốc trong chuỗi cung ứng thủy sản toàn cầu.
Việt Nam là quốc gia có trách nhiệm trong việc giải quyết các vấn đề toàn cầu nói chung và quản lý hoạt động khai thác hải sản nói riêng. Việt Nam đã nỗ lực tham gia và tuân thủ các quy định quốc tế về chống khai thác bất hợp pháp, trong đó có cam kết trong khuôn khổ Hiệp định PSMA.
Kết quả đạt được khi tham gia PSMA
Là quốc gia thành viên đầy đủ của Công ước của Liên Hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS 1982), đồng thời có tới 3/4 diện tích lãnh thổ là biển, Việt Nam có vùng biển và hệ thống cảng biển nằm gần các ngư trường trọng yếu trong khu vực, nơi thường xuyên ghi nhận sự hiện diện và hoạt động khai thác của các đội tàu cá nước ngoài. Trên cơ sở nhận thức đầy đủ về trách nhiệm quốc gia trong việc bảo vệ chủ quyền, quản lý tài nguyên biển và bảo đảm tuân thủ các nghĩa vụ quốc tế, Việt Nam đã chủ động tham gia và triển khai thực thi Hiệp định về các biện pháp quốc gia có cảng (PSMA) ngay từ thời điểm công ước này được thông qua và bắt đầu có hiệu lực.
Việc tham gia PSMA thể hiện rõ thiện chí, cam kết và quyết tâm chính trị của Việt Nam trong công tác phòng, chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU), phù hợp với các nguyên tắc của pháp luật quốc tế và nghĩa vụ của quốc gia thành viên.
Về kết quả đạt được, dưới góc độ pháp lý, Việt Nam đã ban hành Quyết định số 757/QĐ-TTg ngày 04/6/2020 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Kế hoạch thực hiện Hiệp định PSMA. Quyết định này bao gồm những nội dung chính như: ghi nhận và thể hiện quan điểm của Việt Nam đối với các quy định của PSMA; xác định mục tiêu, nhiệm vụ và đề ra các giải pháp tổ chức thực hiện nhằm triển khai hiệu quả các quy định của Hiệp định trong khuôn khổ pháp luật và thực tiễn hoạt động khai thác thủy sản tại Việt Nam, qua đó cụ thể hóa các cam kết quốc tế của Việt Nam.
Ngoài ra, Việt Nam cũng đã nội luật hóa các quy định của PSMA trong Luật Thủy sản 2017 và các văn bản hướng dẫn đi kèm. Các quy định trên đảm bảo các nội dung kiểm soát hoạt động ra vào cảng cá của Việt Nam đối với các tàu các nước ngoài và truy xuất nguồn gốc hải sản đánh bắt đầy đủ và kịp thời. Các dữ liệu đầu vào về nguồn gốc thực hiện cơ chế chia sẻ thông tin giữa các cơ quan chức năng, qua đó thiết lập cơ sở dữ liệu phục vụ cho kiểm soát và hậu kiểm đối với nguồn gốc của các loài có nguồn gốc từ khai thác nhập khẩu vào Việt Nam.
Những kết quả đạt được từ góc độ thực tiễn khi tham gia PSMA: Việt Nam đã thực hiện nghiêm túc các quy định về giám sát tàu cá, xử lý vi phạm và phối hợp giữa các lực lượng chức năng như Cảnh sát biển, Kiểm ngư và Bộ đội Biên phòng. Từ tháng 10/2023 đến ngày 15/3/2024, Việt Nam đã xác nhận 394 lô hàng (8.995 tấn) thủy sản nhập khẩu từ tàu nước ngoài tại 14 cảng biển chỉ định.
Để thực hiện các quy định về hợp tác quốc tế trong khuôn khổ của Hiệp định PSMA, Kiểm ngư Việt Nam đã ký thỏa thuận với các lực lượng đồng cấp bên phía Trung Quốc; Philipin; Brunei về tuần tra kiểm soát các tàu các nước ngoài khi hoạt động trong vùng biển các quốc gia. Bên cạnh đó, tiếp tục thúc đẩy các cuộc đàm phán với Thái Lan; Indonexia; Campuchia để đạt được các thỏa thuận chung về kiểm tra giám sát hoạt động của tàu cá nước ngoài.
Nâng cao hiệu quả thực thi Hiệp định PSMA
Hiệp định PSMA là điều ước quốc tế đầu tiên tập trung đặc biệt vào việc kiểm soát tàu cá nước ngoài tại cảng biển, với mục tiêu ngăn chặn tiêu thụ và buôn bán sản phẩm thủy sản khai thác bất hợp pháp.
Việc Hiệp định được thông qua vào năm 2009 và chính thức có hiệu lực vào năm 2016 thể hiện quyết tâm mạnh mẽ của các quốc gia ven biển cũng như cộng đồng quốc tế trong việc phòng ngừa, hạn chế và tiến tới xóa bỏ hoạt động khai thác thủy sản bất hợp pháp, không khai báo và không theo quy định (IUU), góp phần bảo vệ môi trường biển và phát triển bền vững kinh tế biển toàn cầu.
Việc Việt Nam từng bước nội luật hóa các quy định của Hiệp định PSMA và triển khai thực thi trên thực tế, thể hiện rõ thiện chí, cam kết và quyết tâm của Nhà nước trong việc ngăn chặn, giảm thiểu và tiến tới loại bỏ các hành vi khai thác IUU. Điều này không chỉ áp dụng đối với ngư dân Việt Nam mà còn bao gồm cả các tàu cá và ngư dân nước ngoài khi hoạt động và cập cảng tại Việt Nam.
Pháp luật Việt Nam, cụ thể là Luật Thủy sản 2017 đã tạo khung pháp lý đủ rộng để thực thi và hợp tác cùng các nước trong khu vực, các tổ chức nghề cá khu vực đấu tranh phòng chống khai thác IUU.
Thời gian qua, Việt Nam đã đạt được những kết quả tích cực trong thực hiện Hiệp định PSMA. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện khung pháp lý, cũng như tổ chức thực thi, tuyên truyền, giáo dục pháp luật về biển đảo cho ngư dân, trong đó chú trọng đến các nội dung IUU... Phấn đấu trở thành thành viên tích cực, hiệu quả của Hiệp định PSMA nói riêng và thể hiện sự tuân thủ nghiêm túc các quy định về chống khai thác IUU nói chung trên trường quốc tế.
Ngọc Thúy - FICen