Tổ chức Nông nghiệp và Lương thực Liên hợp quốc (FAO) đã chia các sản phẩm cá rô phi thành hai loại: cá rô phi giá rẻ và cá rô phi cao cấp. Phần lớn cá rô phi giá rẻ đến từ Trung Quốc và có giá thấp hơn 50% so với sản phẩm cao cấp, chủ yếu là tươi, có nguồn gốc từ nhiều quốc gia ở châu Á và châu Mỹ Latinh, bao gồm Indonesia, Colombia và Mexico.
Các nhà sản xuất và tiếp thị cao cấp đang tìm cách đẩy mạnh đổi mới sản phẩm thông qua các quy trình sản xuất sinh học, sản xuất kháng sinh thấp và bao bì tiện lợi. Chiến lược này nhắm vào mục tiêu dân số đô thị trung lưu, quan tâm đến sức khỏe và tìm cách tạo ra sự phân biệt rõ ràng giữa cá rô phi chất lượng cao với cá rô phi phổ biến có giá rẻ hơn. Các nhà sản xuất lớn kích thích nhu cầu tại thị trường Hoa Kỳ bằng cách đẩy mạnh cá rô phi cao cấp đến thị trường này; đồng thời nhận ra tiềm năng lớn tại EU. Nhu cầu cá rô phi cao cấp các thị trường phát triển có xu hướng tăng, với người tiêu dùng Mỹ Latinh và châu Á ngày càng sẵn sàng trả giá cao hơn cho sản phẩm chất lượng cao.
Định vị chất lượng và tiếp thị mạnh mẽ
Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), Brazil - cường quốc sản xuất cá rô phi - đang nhắm đến phân khúc cao cấp với chiến lược định vị chất lượng và tiếp thị mạnh mẽ. Một nghiên cứu mới do Tập đoàn Nghiên cứu Nông nghiệp Brazil công bố đã làm rõ tiềm năng và thách thức của ngành cá rô phi Brazil trên thị trường quốc tế, đặc biệt là tại Hoa Kỳ và Châu Âu — hai khu vực có bối cảnh tiêu dùng hoàn toàn trái ngược.
Năm 2024, Brazil đứng thứ tư thế giới về sản lượng cá rô phi, đạt 651 nghìn tấn. Xuất khẩu cá rô phi tăng 92%, lên đến gần 13.800 tấn, trong đó Hoa Kỳ chiếm tới 94% tổng lượng xuất khẩu. Brazil hiện là nhà cung cấp cá rô phi lớn thứ tư cho Hoa Kỳ và xếp thứ hai về xuất khẩu phi lê tươi sống. Tại thị trường nội địa, tiêu thụ cá rô phi đã tăng trung bình 10,3% mỗi năm trong 11 năm qua, mức cao nhất trong tất cả các loại protein động vật tại Brazil. Sự tăng trưởng này được thúc đẩy bởi thay đổi trong hành vi tiêu dùng hướng đến thực phẩm lành mạnh, cũng như lợi thế về chất lượng, khả năng chế biến đa dạng và nguồn cung ổn định.
Hoa Kỳ là thị trường tiềm năng cho sản phẩm đông lạnh. Thị trường này tiêu thụ mạnh mặt hàng cá rô phi, với mức tiêu thụ bình quân đầu người đạt 460g/năm. Cá rô phi đã vượt ra khỏi phạm vi các cộng đồng dân tộc để trở thành loại cá trắng phổ biến toàn quốc. Tuy nhiên, thách thức đến từ việc chính quyền Donald Trump tăng thuế nhập khẩu, khiến xuất khẩu cá rô phi Brazil giảm 32% trong tháng đầu tiên áp dụng. Tuy nhiên, thị trường cá rô phi đông lạnh tại Hoa Kỳ vẫn còn nhiều dư địa tăng trưởng, đặc biệt do nhu cầu cao và sự sụt giảm nguồn cung từ Trung Quốc và một số nước Trung Mỹ. Brazil được khuyến nghị nên đẩy mạnh phân khúc này với lợi thế về chất lượng và truy xuất nguồn gốc.
Đối với châu Âu, tiềm năng dài hạn cho cá tươi, nhưng cần chiến lược. Trái ngược với Hoa Kỳ, Châu Âu chỉ tiêu thụ trung bình 39g cá rô phi/người/năm, chủ yếu tại các thị trường ngách dành cho cộng đồng dân cư gốc Mỹ Latinh, Ả Rập, Châu Á và Châu Phi. Người tiêu dùng châu Âu vẫn ưu tiên các loại cá trắng khác như cá Panga, Alaska Pollock và cá rô sông Nile. Tuy nhiên, Brazil có thể tận dụng chất lượng phi lê cá tươi để tạo lợi thế cạnh tranh, nếu vượt qua được rào cản thị trường và đầu tư mạnh vào tiếp thị. Vận chuyển hàng không và chiến dịch truyền thông là chìa khóa cho chiến lược tiếp cận phân khúc cá tươi tại đây.
Hai hướng đi chiến lược của Brazil là tăng cường xuất khẩu sản phẩm đông lạnh sang Hoa Kỳ với quy mô lớn và giá cả cạnh tranh. Xây dựng thương hiệu cá rô phi tươi Brazil tại Châu Âu, nhắm đến phân khúc cao cấp với chiến lược định vị chất lượng và tiếp thị mạnh mẽ. Nghiên cứu được thực hiện với sự hỗ trợ của Hiệp hội Nuôi cá Brazil, cho thấy ngành cá rô phi nước này đang ở ngã rẽ quan trọng: một bên là thị trường nội địa phát triển nhanh, một bên là quốc tế đầy tiềm năng nhưng không ít rào cản.
Cùng với đó, ngành thủy sản Brazil đang lao đao vì đề xuất cấm nuôi cá rô phi. Brazil đang đối mặt với làn sóng phản đối mạnh mẽ trước đề xuất của Ủy ban Đa dạng Sinh học Quốc gia, thuộc Bộ Môi trường và Biến đổi Khí hậu, về việc xếp cá rô phi vào danh sách các loài ngoại lai xâm lấn. Nếu được thông qua, quy định này đồng nghĩa với việc cấm hoàn toàn hoạt động nuôi cá rô phi – loài chiếm tới 68% tổng sản lượng cá nuôi của Brazil. Vì vậy, lệnh cấm này sẽ làm tê liệt chuỗi sản xuất thủy sản, đe dọa hàng nghìn việc làm và vi phạm các nguyên tắc pháp lý hiện hành.
Phần lớn hoạt động nuôi cá rô phi tại Brazil được thực hiện trong hệ thống kiểm soát chặt chẽ, như lồng bè trên hồ thủy điện hoặc ao nuôi được cấp phép theo quy định. Các doanh nghiệp đã đầu tư mạnh vào công nghệ di truyền, dinh dưỡng và quản lý môi trường để đảm bảo phát triển bền vững. Tại bang Paraná – khu vực dẫn đầu cả nước về sản lượng rô phi với 36% tổng sản lượng. Xuất khẩu cá rô phi của bang này đã tăng 94% về giá trị và 68% về sản lượng trong năm 2023-2024. Hiệp hội Nông nghiệp Paraná kêu gọi chính phủ xem xét lại.
Hướng tới phân khúc cao cấp bằng sức mạnh đổi mới
Được mệnh danh là “gà công nghiệp của ngành thủy sản”, cá rô phi đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ. Ngành công nghiệp trị giá hàng tỷ đô la này, vốn đóng vai trò then chốt trong an ninh lương thực toàn cầu, đang tập trung vào đổi mới công nghệ, xây dựng thương hiệu cao cấp và tận dụng sản phẩm phụ để gia tăng lợi nhuận. Châu Á có tiềm năng tăng trưởng lớn. Các quốc gia như Bangladesh (với tiềm năng đạt sản lượng 1 triệu tấn), Ấn Độ (thông qua mô hình nuôi ghép với tôm), Việt Nam, Malaysia, và Philippines đang không ngừng mở rộng và đa dạng hóa phương thức nuôi.
Châu Á tiếp tục là trung tâm sản xuất cá rô phi toàn cầu, chiếm hơn 70% tổng sản lượng. Trung Quốc, Indonesia, và Ai Cập là những nhà sản xuất hàng đầu. Tuy nhiên, một số xu hướng đáng chú ý đang định hình lại bản đồ sản xuất: Một là, sự trỗi dậy của Brazil: Quốc gia này đang nổi lên như một đối thủ cạnh tranh mạnh mẽ, được đánh giá là có thể cạnh tranh sòng phẳng với Trung Quốc nhờ nguồn tài nguyên thiên nhiên dồi dào. Hai là, xu hướng thị trường nội địa: Trong khi tốc độ tăng trưởng xuất khẩu của Trung Quốc chững lại, nhu cầu tiêu thụ cá rô phi tại thị trường nội địa của các nước lớn lại đang phát triển rất mạnh mẽ.
Về thách thức toàn cầu: Tại Hội nghị "Tilapia 2025" được tổ chức tại Bangkok, các chuyên gia đã thẳng thắn chỉ ra những rào cản chính: (i) Chi phí sản xuất gia tăng: Giá thức ăn chăn nuôi, năng lượng và nhân công liên tục tăng, trong khi giá cá rô phi toàn cầu tương đối ổn định, gây áp lực lớn lên lợi nhuận của người nuôi. (ii) Dịch bệnh: Sự bùng phát của virus và vi khuẩn là mối đe dọa thường trực, đặc biệt với các hộ nuôi nhỏ lẻ. (iii) Nhu cầu bền vững: Người tiêu dùng và nhà nhập khẩu ngày càng yêu cầu các tiêu chuẩn nuôi trồng có trách nhiệm và chứng nhận bền vững.
Để vượt qua những thách thức này, đổi mới được xem là yếu tố sống còn, tập trung vào ba lĩnh vực chính: Về di truyền học: Các chương trình nhân giống chọn lọc như giống cá GIFT (Genetic Improved Farmed Tilapia) và công nghệ siêu đực YY đã giúp cải thiện đáng kể tốc độ tăng trưởng và khả năng kháng bệnh. Hệ thống nuôi tiên tiến: Các mô hình như Hệ thống Nuôi tuần hoàn (RAS), lồng trong ao (in-pond raceway), và nuôi trong môi trường nước mặn/nước lợ đang được áp dụng rộng rãi để tăng năng suất và giảm tác động môi trường. Thức ăn bền vững: Ngành đang nghiên cứu tích cực các nguyên liệu thay thế bột cá như tảo, protein từ côn trùng, và protein đơn bào để giảm chi phí và tăng tính bền vững.
Xây dựng thương hiệu "Cá rô phi cao cấp"
Chiến lược quan trọng nhất cho tương lai là thay đổi nhận thức người tiêu dùng và nâng cao giá trị sản phẩm. Thay vì cạnh tranh ở phân khúc giá rẻ với các loài cá khác như cá tra (Pangasius), nhiều doanh nghiệp đang định vị cá rô phi ở phân khúc "cao cấp" (Premium).
Bằng cách tập trung vào chất lượng thịt, hương vị, độ tươi ngon và các chứng nhận bền vững, cá rô phi đang nỗ lực trở thành một lựa chọn thay thế hấp dẫn cho các loại cá thịt trắng đánh bắt tự nhiên, học hỏi từ câu chuyện thành công của ngành cá hồi. Điển hình là việc cá rô phi cao cấp đã được một chuỗi quán rượu lớn tại Anh sử dụng cho món Fish & Chips truyền thống và nhận phản hồi tích cực.
Cùng với đó, tận dụng sản phẩm phụ, không bỏ phí bất cứ bộ phận nào. Đây chính là nguồn thu nhập mới và quan trọng đến từ việc tận dụng các sản phẩm phụ của cá rô phi. Cụ thể: Da cá được sử dụng để chế tạo các sản phẩm thời trang giá trị cao như ví, thắt lưng, bao da. Collagen được ứng dụng trong ngành y tế và mỹ phẩm, bao gồm sản xuất viên nang thuốc tan chậm (time-release capsules). Đối với các sản phẩm chế biến sẵn, sự bùng nổ của dịch vụ giao đồ ăn và các bộ bữa ăn chế biến sẵn (meal kits) đang tạo ra một kênh tiêu thụ hiện đại và ổn định cho cá rô phi chất lượng cao.
Với sự đa dạng trong sản xuất, khả năng phục hồi thị trường và những nỗ lực không ngừng trong đổi mới, ngành công nghiệp cá rô phi toàn cầu được kỳ vọng sẽ không chỉ tiếp tục đảm bảo nguồn cung protein mà còn nâng cao đáng kể giá trị kinh tế trong những năm tới.
Ngọc Thúy - FICen