Mặc dù chỉ có 10 thành viên nhưng FIP Vũng Tàu đang vươn tầm khu vực, ngành chế biến bột cá phấn đấu đạt “nhãn xanh” của Châu Á; tạo nền tảng vững chắc, phát triển chuỗi giá trị bền vững. Đây là lĩnh vực đòi hỏi rất cao về truy xuất nguồn gốc và tuân thủ các quy định chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo, không theo quy định (IUU). Toàn bộ quy trình từ khai thác đến chế biến phải tổ chức thành chuỗi khép kín - minh bạch - rõ ràng. Trong thời gian qua, Việt Nam đã siết chặt quản lý các đội tàu; ứng dụng các công nghệ VNeID, VMS; xử lý nghiêm các vi phạm; hợp tác quốc tế; phát triển ngành thủy sản minh bạch; thực hiện chuyển đổi nghề cá bền vững; tuyên truyền mạnh mẽ, bảo vệ uy tín quốc gia.
Năm 2025, dự án đã triển khai nhiều hoạt động trọng tâm như: Cập nhật hồ sơ nghề cá; tăng cường thúc đẩy thực hành chống khai thác IUU; kiểm soát chuỗi cung ứng; đẩy mạnh tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng; xây dựng các công cụ thực hành nghề cá có trách nhiệm; tăng cường hợp tác đa bên, triển khai mô hình đồng quản lý nghề cá. Kết quả là, đã tiến hành cập nhật hồ sơ nghề cá với các dữ liệu về nguồn lợi hải sản, danh mục các loài cá, danh mục các loài thủy sản quý hiếm, dữ liệu về tàu cá tham gia FIP Vũng Tàu tuân thủ quy định về chống khai thác IUU.
Công cụ thực hành có trách nhiệm
Hiện dự án đã xây dựng 02 công cụ thực hành có trách nhiệm: Thứ nhất là Bộ quy tắc tự nguyện (Voluntary Code of Conduct - CoC) thiết lập khuôn khổ cho ngành lưới kéo có trách nhiệm, ngăn chặn hoạt động cắt vây cá mập, bảo vệ động vật có vú ở biển và các loài nguy cấp; đồng thời, thúc đẩy sự hợp tác giữa các thành viên FIP Vũng Tàu, ngư dân và cơ quan quản lý chính phủ trong việc thực hiện các phương thức khai thác bền vững. Phạm vi áp dụng là tất cả các bên tham gia hoạt động khai thác lưới kéo (bao gồm: cộng đồng ngư dân làm nghề lưới kéo, doanh nghiệp thành viên FIP Vũng Tàu, các tổ chức phi chính phủ (NGOs) và các nhóm bảo tồn khác).
Thứ hai là Bộ quy tắc thực hành trách nhiệm xã hội trong khai thác thủy sản (Code of Practice for Social Responsibility in Fisheries) được áp dụng trong chương trình Dự án cải tiến nghề lưới kéo theo hướng bền vững và có trách nhiệm (FIP Vũng Tàu); theo đó, các thành viên FIP Vũng Tàu và các tàu cá (lưới kéo) tham gia trong chuỗi cung ứng đồng thuận và cam kết tuân thủ các thực hành này. Bộ quy tắc được xem là căn cứ, bằng chứng về việc tuân thủ của các bên tham gia trong FIP Vũng Tàu nhằm mang tới lợi ích lâu dài, công bằng và có trách nhiệm; hương đến mục tiêu thúc đẩy thực hành trách nhiệm xã hội trong khai thác thủy sản; đảm bảo quyền, lợi ích của thuyền viên; tuân thủ pháp luật về lao động và thủy sản cũng như các công ước quốc tế về lao động.
Mô hình đồng quản lý nghề cá
FIP Vũng Tàu đã tăng cường hợp tác đa bên, triển khai mô hình đồng quản lý nghề cá. Cụ thể, xây dựng cơ chế phối hợp và chia sẻ thông tin trong thực hiện đồng quản lý nghề lưới kéo ở thành phố Hồ Chí Minh nhằm tăng cường quản lý khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản, thực hành chống khai thác hải sản IUU, bảo vệ loài thủy sản quý hiếm, thúc đẩy thực hành trách nhiệm xã hội trong nghề lưới kéo. Phạm vi áp dụng là các tàu lưới kéo của Việt Nam hoạt động ở vùng biển Nam Bộ và có tham gia trong chương trình FIP Vũng Tàu.
Dựa trên cơ chế đồng quản lý với sự tham gia của cộng đồng (mà đại diện là Hội Thủy sản TP.HCM). Thực hiện mô hình đồng quản lý nghề cá, Hội Thủy sản TP.HCM và Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM phối hợp quản lý, bảo vệ nguồn lợi thủy sản; theo dõi, giám sát khai thác trên biển, đảm bảo tuân thủ các quy định phòng, chống khai thác IUU; thúc đẩy thực hành trách nhiệm xã hội trong khai thác thủy sản, đảm bảo quyền lợi của thuyền viên trên tàu cá; tuyên truyền nâng cao ý thức cộng đồng trong bảo vệ nguồn lợi thủy sản và thực hiện phòng, chống IUU.
Về cơ chế chia sẻ thông tin, hai bên tiến hành chia sẻ các thông tin liên quan đến công tác phòng chống IUU; truy xuất nguồn gốc thủy sản; thực hiện bảo vệ nguồn lợi thủy sản (đặc biệt là bảo vệ các loài quý hiếm) và chia sẻ thông tin trong quá trình triển khai thực hiện Dự án FIP Vũng Tàu; cụ thể là các thông tin về sản lượng và loài khai thác, vùng đánh bắt và hành trình của tàu cá, thông tin cập cảng, dữ liệu truy xuất nguồn gốc.
Dự án cũng tổ chức nhiều lớp tập huấn về Nguyên tắc 3 của MSC, tiêu chuẩn MarinTrust phiên bản 3.0 và thực hành chống khai thác IUU; tuyên truyền bảo vệ môi trường biển và các loài thủy sản quý hiếm; phổ biến pháp luật về lao động trong lĩnh vực thủy sản. Nhờ đó, Dự án đã đạt được những kết quả đáng chú ý: Công ty TNHH Phúc Lộc Vũng Tàu được MarinTrust chứng nhận Chương trình cải tiến nguồn cung ứng và sản xuất nguyên liệu biển có trách nhiệm (MarinTrust IP); Công ty TNHH Nutreco International (Việt Nam) và Tổng Công ty Chăn nuôi C.P Việt Nam đều đạt chứng nhận ASC cho thức ăn thủy sản sử dụng nguồn nguyên liệu bền vững từ FIP Vũng Tàu.
 |
Nhìn lại một năm 2025, Dự án FIP Vũng Tàu đã đạt được nhiều thành quả đáng khích lệ. Thực hiện nghiêm việc khai báo các tàu cá cập cảng; thực hiện truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác điện tử (eCDT) đối với 100% số tàu cá ra, vào cảng; giám sát sản lượng để làm cơ sở truy xuất nguồn gốc, cấp giấy xác nhận nguồn gốc nguyên liệu thủy sản khai thác theo đúng quy định. Có 4.450 tàu (đạt 100%) đăng ký và cập nhật dữ liệu trên hệ thống VNFishbase. Toàn bộ tàu cá từ 15m trở lên đã được lắp đặt VMS, giám sát 24/24 giờ. Hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử eCDT được vận hành tại 100% cảng cá đủ điều kiện, làm cơ sở cấp giấy xác nhận và chứng nhận nguồn gốc thủy sản.
FIP Vũng Tàu hướng tới thập niên mới (2025-2035)
FIP Vũng Tàu được khởi xướng từ năm 2015 và chính thức triển khai từ năm 2020, được xem là mô hình hợp tác công – tư tiêu biểu, triển khai bài bản theo tiêu chuẩn MarinTrust và các hệ thống chứng nhận giúp thủy sản Việt Nam tiếp cận các thị trường cao cấp như châu Âu, Mỹ. Theo kế hoạch, FIP Vũng Tàu sẽ được triển khai tới 2035. Đặc biệt sẽ thêm mục tiêu “thúc đẩy trách nhiệm xã hội trong chuỗi cung ứng” bên cạnh các mục tiêu đã đặt ra trước đó: i) xây dựng một ngành khai thác thủy sản bền vững và có trách nhiệm, phù hợp các tiêu chuẩn quốc tế; ii) Tăng cường sự hợp tác giữa cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp và các tàu cá trong thực hành chống khai thác IUU; iii) Thực hiện Bộ Quy tắc ứng xử về nghề cá có trách nhiệm của FAO; iv) Bảo vệ các loài nguy cấp, quý hiếm.
Trước mắt, trong năm 2026, dự án sẽ phấn đấu đưa FIP Vũng Tàu thành ĐIỂM SÁNG trong việc thực hiện các khuyến nghị của Ủy ban Châu Âu (EC); Nguồn nguyên liệu bột cá đạt NHÃN XANH của Châu Á. Về mục tiêu cụ thể: Phấn đấu có 2-3 nhà máy đạt MarinTrust IP V3.0; Đẩy sản lượng cá nguyên liên quan đến FIP tăng gấp 2-3 lần; Mở rộng vùng liên kết kiểm soát nguyên liệu ở cảng cá Bình Thuận.
Để đạt được mục tiêu trên, FIP Vũng Tàu đã xác định kế hoạch hành động: Tuyên truyền sâu rộng về i) Thực hành chống khai thác IUU; ii) Bảo vệ loài quý hiếm; iii) Trách nhiệm xã hội nghề cá. Cập nhật hồ sơ nghề cá: Đi sâu về nghề cá đa loài; Hoàn thiện dữ liệu về sinh thái nghề cá. Phối hợp chặt chẽ với cơ quan chức năng thực hiện kiểm soát chặt chẽ thực hiện chống khai thác IUU. Phối hợp với cơ quan chức năng thực hiện chặt chẽ truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Thực hiện hiệu quả Đồng quản lý nghề cá. Xây dựng kế hoạch quản lý nghề lưới kéo Vũng Tàu theo hướng bền vững.
Ngọc Thúy - FICen