Trung Đông
Tại Trung Đông, ngành thủy sản khai thác và nuôi trồng đang trải qua sự tăng trưởng ổn định do gia tăng dân số và sự thay đổi sở thích ăn uống. Thương mại thủy sản trong khu vực này được ước tính đạt 21,8 tỷ USD vào năm 2024; trong đó Ả Rập Xê Út, Oman và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) là những nhà sản xuất chính. Tuy nhiên, nguồn cung trong nước vẫn còn hạn chế ở một số quốc gia, dẫn đến sự phụ thuộc cấu trúc vào nhập khẩu bất chấp những nỗ lực nhằm tăng cường sản xuất trong nước, đặc biệt là thông qua đầu tư vào nuôi trồng thủy sản. Tại UAE, tổng sản lượng thủy sản khai thác và nuôi trồng năm 2022 đạt khoảng 69.000 tấn2, chủ yếu bao gồm đánh bắt thủy sản biển (68.000 tấn), với đóng góp nhỏ từ nuôi trồng thủy sản (1.500 tấn). Tuy nhiên, mức tiêu thụ cá bình quân đầu người ở UAE vẫn thuộc hàng cao nhất trong khu vực, ước tính khoảng 30-35 kg/năm.
Trong bối cảnh này, cá chim vàng đã trở nên phổ biến ở UAE như một loài cá cao cấp được đánh giá cao nhờ màu sắc và kết cấu đặc trưng, đặc biệt là ở các thị trường đô thị với sự đa dạng về ẩm thực. Loài cá này được sử dụng rộng rãi trong ẩm thực Trung Quốc và Thái Lan, và nhu cầu của nó đang tăng lên trong phân khúc khách sạn, nhà hàng và dịch vụ ăn uống (HoReCa), đặc biệt là ở các nhà hàng cao cấp và nhà hàng ẩm thực dân tộc sang trọng. Mặc dù khối lượng giao dịch hàng tháng vẫn tương đối khiêm tốn ở mức 2,5 tấn so với cá chim bạc Silver Pomfret (9,0 tấn) và cá chim trắng White Pomfret (5,0 tấn) nhưng cá chim vàng vẫn được đánh giá là đối tượng nhập khẩu có giá trị cao. Mặc dù thị trường có phần nhạy cảm về giá, nhưng nhờ vẻ đẹp độc đáo và sức hấp dẫn về mặt cảm quan của cá chim vàng đã giúp loài này khẳng định vị thế là một mặt hàng cao cấp.
Các quốc gia xuất khẩu cá chim vàng sang UAE gồm có Việt Nam, Indonesia, Trung Quốc. Các mặt hàng ưa thích: Cá tươi nguyên con đã làm sạch ruột (tươi hoặc đông lạnh); đông lạnh nhanh (individually quick frozen - IQF); làm sạch và đóng gói chân không. Giá bán lẻ: Khoảng 59,99 AED/kg (16,33 USD/kg). Giá bán buôn: 24-30 AED/kg. Giá FOB trung bình từ Việt Nam khoảng 5,5 USD/kg.
Đông Nam Á
Tại Đông Nam Á, cá chim vàng đã dần khẳng định vị thế của mình trên thị trường hải sản khu vực, phát triển trong thập kỷ qua thành một loài nuôi trồng có giá trị trung bình đến cao. Sản lượng tập trung ở các hệ thống nuôi biển tại Indonesia, Malaysia và Thái Lan, với sự thâm nhập thị trường ban đầu thông qua các siêu thị nhắm đến người tiêu dùng có thu nhập trung bình và cao. Đầu những năm 2020, sản phẩm này có giá bán lẻ cao cấp tương đương với cá chim trắng đánh bắt tự nhiên, phản ánh sự chấp nhận mạnh mẽ của người tiêu dùng và nguồn cung hạn chế. Tuy nhiên, những năm gần đây đã chứng kiến sự điều chỉnh giá cả, chịu ảnh hưởng bởi sự gia tăng nguồn cung, sự cạnh tranh ngày càng tăng từ các lựa chọn thay thế đánh bắt tự nhiên (đặc biệt là cá chim đen) và những thay đổi rộng hơn trong bối cảnh giá cả thực phẩm thủy sản.
 |
Cá chim vàng được bán rộng rãi dưới dạng đông lạnh riêng lẻ, giúp người tiêu dùng trẻ tuổi, sống ở thành thị dễ dàng tiếp cận hơn. Loại cá này thường được bày bán cạnh cá chim đen, với giá bán lẻ tương tự (10,95 USD/kg đối với cá chim vàng so với 11,65 USD/kg đối với cá chim đen), nhưng cá chim vàng ngày càng được ưa chuộng hơn nhờ hương vị thanh khiết và kết cấu đồng nhất, đặc biệt là khi nướng. Sự hiện diện của cá chim vàng đang ngày càng tăng trong các bữa tiệc nướng BBQ và dịch vụ ăn uống chế biến sẵn, phản ánh xu hướng tiêu dùng đang thay đổi. Trong khi việc nấu ăn tại nhà đang giảm dần trong dân cư thành thị, nhu cầu lại tăng lên trong ngành dịch vụ ăn uống và phục vụ tiệc tại các cơ sở, nơi cá chim vàng được đánh giá cao về tính linh hoạt và hình thức hấp dẫn khi nướng hoặc ăn nguyên con. Người tiêu dùng Đông Nam Á có xu hướng ưu tiên chất lượng và sự tiện lợi hơn giá cả, tạo ra cơ hội khác biệt hóa thị trường thông qua thương hiệu, bao bì cao cấp và các định dạng chế biến sẵn, đặc biệt là ở các trung tâm đô thị nơi nhận thức về sức khỏe tiếp tục định hình hành vi mua sắm.
Trung Quốc
Trung Quốc, nhà sản xuất cá chim vàng hàng đầu thế giới, đang chứng kiến thị trường nội địa của loài cá này mở rộng mỗi năm. Nhận thức ngày càng tăng của người tiêu dùng về lợi ích sức khỏe của cá, cùng với những cải tiến ổn định trong công nghệ nuôi trồng, đã đưa ngành này vào quỹ đạo tăng trưởng vững chắc về sản lượng, giá trị và quy mô thị trường tổng thể. Từ cuối năm 2024 đến đầu năm 2025, giá cả đã tăng mạnh. Tại miền Nam Trung Quốc, mặt hàng cá tươi sống với kích cỡ khoảng 500g được giao dịch ngay tại ao với giá lên tới 49-52 CNY/kg, tăng hơn 30% so với cùng kỳ năm ngoái.
Sản phẩm đông lạnh cũng được ưa chuộng không kém: giá bán buôn cho khối 1kg đã vượt mốc 30 CNY, và một số nhà chế biến đã phải đối mặt với tình trạng hết hàng. Sự tăng vọt này được thúc đẩy bởi ba yếu tố: thiệt hại do thời tiết và các quy định môi trường chặt chẽ hơn làm hạn chế nguồn cung; chi phí thức ăn, nhân công và tuân thủ cao hơn làm tăng chi phí sản xuất; và sự tăng đột biến về nhu cầu từ các nhà hàng cao cấp và các chuỗi bán lẻ mới đã tạm thời làm mất cân bằng thị trường. Khoảng cách giá đang ngày càng mở rộng giữa các phân khúc thị trường và khu vực. Trong phân khúc cao cấp, cá sống bán trực tiếp cho các chuỗi nhà hàng có thể được bán với giá cao hơn 50% tùy thuộc vào thương hiệu, trong khi các khối cá đông lạnh chất lượng thấp hơn cạnh tranh gay gắt; Một số thương lái đã bán cá chim Ấn Độ giả làm cá chim vàng để tạo ra chênh lệch giá 16 CNY/kg.
Thách thức và triển vọng
Ngành cá chim vàng đã cho thấy tiềm năng tăng trưởng mạnh mẽ. Tuy nhiên, ngành này phải đối mặt với những hạn chế đáng kể về môi trường, cấu trúc và thương mại cần được giải quyết để đảm bảo khả năng phục hồi và cạnh tranh lâu dài. Rủi ro môi trường đặc biệt nổi bật ở các vùng nuôi trồng nhiệt đới và cận nhiệt đới, bao gồm bão, thủy triều đỏ, hiện tượng thiếu oxy và dịch bệnh bùng phát. Ví dụ, tại Trung Quốc, tổng thiệt hại kinh tế do bệnh cá chim vàng gây ra đã lên tới hơn 14 triệu USD vào năm 2021, ảnh hưởng đến cả giai đoạn ương giống và nuôi thương phẩm. Những hạn chế về cấu trúc càng làm phức tạp thêm tình hình, bao gồm sự suy thoái nghiêm trọng của nguồn gen, tỷ lệ áp dụng các dòng giống cải tiến thấp và sự phụ thuộc rộng rãi vào các trại giống được quản lý kém. Chi phí thức ăn tăng cao và chất lượng giống không ổn định càng ảnh hưởng đến năng suất. Về mặt thương mại, việc thiếu thương hiệu thống nhất, sự khác biệt yếu giữa các sản phẩm chế biến, thiếu các sản phẩm chế biến sâu, cũng như sự phức tạp của hệ thống chứng nhận và truy xuất nguồn gốc đang đặt ra những thách thức về khả năng cạnh tranh xuất khẩu, đặc biệt đối với các nhà sản xuất quy mô nhỏ.
Tuy nhiên, triển vọng được FAO nhận định là vẫn tích cực. Ngành cá chim vàng có tiềm năng đáng kể trong các lĩnh vực như đổi mới quy trình chế biến, tiếp thị quốc tế và hợp tác trại giống xuyên biên giới. Đầu tư vào phát triển sản phẩm giá trị gia tăng, chẳng hạn như các bữa ăn chế biến sẵn và phi lê ướp, có thể giúp đa dạng hóa sản phẩm và tiếp cận người tiêu dùng trẻ tuổi, sống ở thành thị. Việc nâng cao khả năng chống chịu thông qua các hệ thống nuôi trồng tốt hơn, công nghệ lồng nuôi bằng polyethylene mật độ cao (HDPE) và mô hình thu hoạch sớm sẽ là chìa khóa để quản lý rủi ro liên quan đến khí hậu. Đồng thời, một hệ thống thị trường tích hợp hơn với các tiêu chuẩn rõ ràng, khung giá cả và thương hiệu phối hợp có thể nâng cao khả năng cạnh tranh toàn cầu và hỗ trợ tăng trưởng chuỗi giá trị cá chim vàng.
Ngọc Thúy (theo FAO)