Kế hoạch thực hiện đồng quản lý trong bảo vệ nguồn lợi thủy sản trên địa bàn thành phố Cần Thơ đến năm 2030 được xây dựng trên nền tảng các quyết định quan trọng của Thủ tướng Chính phủ về Chương trình quốc gia bảo vệ và phát triển nguồn lợi thủy sản đến năm 2030, Quy hoạch bảo vệ và khai thác nguồn lợi thủy sản thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050, cùng với hướng dẫn chuyên môn của Bộ quản lý ngành về triển khai đồng quản lý.
Trong bối cảnh đó, Kế hoạch 06 xác định mục tiêu chung là tăng cường bảo tồn, bảo vệ và tái tạo nguồn lợi thủy sản, phục hồi hệ sinh thái thủy sinh, tổ chức khai thác và sử dụng chung nguồn lợi theo hướng hợp lý, hiệu quả và bền vững. Điểm nhấn của mục tiêu này là việc gắn bảo vệ nguồn lợi thủy sản với lợi ích và trách nhiệm của cộng đồng, qua đó hình thành mối quan hệ hài hòa giữa bảo tồn tài nguyên và bảo đảm sinh kế, nâng cao đời sống người dân.
Cùng với mục tiêu tổng thể, Kế hoạch đã lượng hóa các mục tiêu cụ thể để làm căn cứ tổ chức thực hiện và đánh giá kết quả. Theo đó, đến năm 2030, thành phố Cần Thơ đặt mục tiêu tổ chức quản lý và duy trì hoạt động ổn định của 06 tổ chức cộng đồng thực hiện đồng quản lý trong bảo vệ nguồn lợi thủy sản trên địa bàn. Đây là chỉ tiêu trọng tâm, phản ánh định hướng chuyển từ quản lý tập trung sang quản lý chia sẻ trách nhiệm, trong đó cộng đồng giữ vai trò trực tiếp trong bảo vệ nguồn lợi.
Song song với việc hình thành và vận hành các tổ chức cộng đồng, Kế hoạch đặt mục tiêu xây dựng từ 01 đến 02 mô hình đồng quản lý tiêu biểu. Các mô hình này được xác định là mô hình thí điểm, có vai trò kiểm chứng tính phù hợp, hiệu quả và khả năng nhân rộng của phương thức đồng quản lý trong điều kiện cụ thể của thành phố Cần Thơ. Việc giới hạn số lượng mô hình cho thấy cách tiếp cận thận trọng, tập trung vào chất lượng triển khai, tránh dàn trải và hình thức.
Ngoài ra, Kế hoạch 06 xác định rõ yêu cầu từng bước thực hiện giao quyền quản lý cho các tổ chức cộng đồng tại các khu bảo vệ nguồn lợi thủy sản đã được phê duyệt, trên cơ sở đánh giá điều kiện tự nhiên, dân cư và kinh tế - xã hội từng khu vực. Việc giao quyền không mang tính đồng loạt mà được thực hiện có chọn lọc, bảo đảm phù hợp với năng lực của cộng đồng và khả năng quản lý thực tế.
Triển khai quản lý khu bảo vệ nguồn lợi thủy sản gắn với phục hồi sinh thái
Trên cơ sở các mục tiêu đã được lượng hóa, Kế hoạch 06 xác định nhóm nội dung trọng tâm là tổ chức quản lý hiệu quả các khu bảo vệ nguồn lợi thủy sản trên địa bàn thành phố. Việc quản lý các khu bảo vệ này được đặt trong khuôn khổ pháp lý của Luật Thủy sản và các quy hoạch, kế hoạch đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt, đồng thời được cụ thể hóa bằng quy chế quản lý phù hợp với điều kiện từng khu vực.
Kế hoạch yêu cầu tất cả các khu bảo vệ nguồn lợi thủy sản thuộc phạm vi triển khai phải được tổ chức điều tra, khảo sát và đánh giá hiện trạng nguồn lợi thủy sản. Hoạt động điều tra này đóng vai trò nền tảng, giúp xác định thực trạng trữ lượng, thành phần loài và mức độ suy giảm nguồn lợi, từ đó làm cơ sở khoa học cho việc xây dựng phương án bảo vệ, tái tạo và khai thác bền vững. Việc đánh giá không chỉ tập trung vào nguồn lợi mà còn mở rộng sang phân tích môi trường nước và hệ sinh thái thủy sinh, nhằm xác định các khu vực sinh sản, khu vực thủy sản non sinh sống và đường di cư của các loài thủy sản.
Trên cơ sở kết quả điều tra và đánh giá, Kế hoạch định hướng thực hiện các biện pháp phục hồi sinh thái, trong đó có việc hình thành các khu vực cư trú nhân tạo cho các loài thủy sản nguy cấp, quý, hiếm theo quy hoạch. Đồng thời, Kế hoạch đặt mục tiêu triển khai hoạt động thả giống bổ sung, tái tạo nguồn lợi thủy sản tại các khu bảo vệ, tập trung vào các loài bản địa và các loài có giá trị kinh tế, khoa học. Việc thả giống được gắn liền với yêu cầu tăng cường quản lý và giám sát sau tái tạo, nhằm bảo đảm hiệu quả thực chất của hoạt động phục hồi nguồn lợi.
Một chỉ tiêu quan trọng khác được tích hợp trong nội dung quản lý khu bảo vệ là yêu cầu tổ chức tuần tra, kiểm tra và giám sát thường xuyên tại 100% các khu bảo vệ nguồn lợi thủy sản thuộc phạm vi Kế hoạch. Hoạt động này được triển khai với sự tham gia phối hợp giữa tổ chức cộng đồng, chính quyền địa phương và các lực lượng chức năng, nhằm kịp thời phát hiện, ngăn chặn và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật về khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Việc duy trì tuần tra thường xuyên không chỉ có ý nghĩa bảo đảm kỷ cương pháp luật mà còn góp phần nâng cao ý thức chấp hành của người dân và cộng đồng khai thác.
Giao quyền cho cộng đồng và nâng cao năng lực thực hiện đồng quản lý
Trụ cột quan trọng của Kế hoạch là việc hình thành, củng cố và nâng cao năng lực cho các tổ chức cộng đồng thực hiện đồng quản lý. Theo mục tiêu đã được xác định, đến năm 2030, 100% các tổ chức cộng đồng tham gia đồng quản lý phải được tuyên truyền, tập huấn và phổ biến đầy đủ các quy định pháp luật liên quan đến bảo vệ nguồn lợi thủy sản và quản lý khu bảo vệ.
Hoạt động tuyên truyền và tập huấn được triển khai đa dạng về hình thức, nội dung và đối tượng, nhằm bảo đảm cộng đồng hiểu rõ ý nghĩa, vai trò và lợi ích của đồng quản lý, đồng thời nắm vững quyền hạn và trách nhiệm khi được giao quyền quản lý. Việc nâng cao năng lực không chỉ dừng ở kiến thức pháp lý mà còn bao gồm kỹ năng tổ chức quản lý, phối hợp tuần tra, giám sát, xử lý vi phạm và vận hành hiệu quả khu bảo vệ nguồn lợi thủy sản.
Trên cơ sở đánh giá điều kiện từng khu vực, Kế hoạch định hướng thực hiện giao quyền quản lý cho các tổ chức cộng đồng tại các khu bảo vệ nguồn lợi thủy sản đủ điều kiện. Việc giao quyền được gắn với mục tiêu bảo vệ và phát triển nguồn lợi thủy sản kết hợp với phát triển sinh kế bền vững, trong đó có thể lồng ghép các hoạt động du lịch sinh thái và du lịch nông thôn phù hợp với điều kiện địa phương. Cách tiếp cận này nhằm tạo động lực kinh tế để cộng đồng chủ động tham gia bảo vệ nguồn lợi, thay vì chỉ dựa vào biện pháp hành chính.
Kế hoạch cũng đặt ra yêu cầu đánh giá hiệu quả mô hình đồng quản lý định kỳ hằng năm. Kết quả đánh giá là căn cứ quan trọng để điều chỉnh nội dung triển khai, hoàn thiện cơ chế phối hợp và quyết định việc nhân rộng các mô hình hiệu quả trong giai đoạn tiếp theo. Việc đánh giá thường xuyên giúp bảo đảm các chỉ tiêu đã đề ra được theo dõi, kiểm soát và điều chỉnh kịp thời, tránh tình trạng triển khai hình thức hoặc không đạt mục tiêu thực chất.
Nguồn lực thực hiện và ý nghĩa lâu dài đối với phát triển thủy sản bền vững
Để triển khai Kế hoạch đến năm 2030, thành phố Cần Thơ xác định việc huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực là điều kiện tiên quyết. Nguồn kinh phí thực hiện được bố trí từ ngân sách nhà nước theo phân cấp hiện hành, đồng thời lồng ghép với các chương trình, đề án, dự án đầu tư công và huy động các nguồn lực hợp pháp khác từ tổ chức, doanh nghiệp và các nhà tài trợ trong và ngoài nước. Cách tiếp cận đa dạng hóa nguồn lực này nhằm bảo đảm tính khả thi và bền vững trong quá trình triển khai.
Về tổ chức thực hiện, Kế hoạch phân công rõ trách nhiệm cho từng cơ quan, đơn vị, từ cơ quan chuyên môn cấp thành phố đến chính quyền xã, phường nơi có khu bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Việc quy định cụ thể trách nhiệm, cơ chế báo cáo, kiểm tra và giám sát giúp nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và hiệu quả quản lý. Đồng thời, sự tham gia của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội được khuyến khích nhằm tăng cường giám sát cộng đồng và tạo sự đồng thuận xã hội.
Về lâu dài, Kế hoạch thực hiện đồng quản lý trong bảo vệ nguồn lợi thủy sản trên địa bàn thành phố Cần Thơ đến năm 2030 đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm của quá trình quản lý giúp tăng tính chủ động, nâng cao ý thức trách nhiệm và tạo động lực để người dân tham gia bảo vệ tài nguyên chung. Qua đó, mô hình đồng quản lý được kỳ vọng sẽ trở thành nền tảng quan trọng cho phát triển thủy sản nội địa bền vững, hài hòa giữa mục tiêu kinh tế, xã hội và môi trường trong giai đoạn tới.
Hải Đăng