Một nghiên cứu khoa học gần đây chỉ ra rằng các loài động vật đang bị đe dọa hoặc có nguy cơ tuyệt chủng – cả trên cạn lẫn dưới biển – sẽ chịu những tác động nghiêm trọng nếu nguồn protein từ cá khai thác tự nhiên bị thay thế bằng protein từ chăn nuôi gia súc, gia cầm trên đất liền.
Nếu con người ngừng đánh bắt cá, điều gì sẽ thực sự xảy ra?
Hãy thử tưởng tượng một kịch bản giả định: điều gì sẽ xảy ra nếu những nhà làm phim đứng sau bộ phim Seaspiracy đạt được mục tiêu của họ và toàn thế giới ngừng đánh bắt cá? Hoặc nếu Paul Watson của tổ chức Sea Shepherd thực hiện thành công tham vọng loại bỏ hoàn toàn các tàu khai thác thủy sản thương mại khỏi đại dương?
Liệu hành tinh này có trở thành một “thiên đường sinh thái”, nơi thiên nhiên hồi sinh mạnh mẽ và con người sống hài hòa tuyệt đối với môi trường?
Theo một công bố khoa học mới đây, câu trả lời là không – và là một “không” rất rõ ràng.
Nghiên cứu mang tên Hệ quả đối với đa dạng sinh học khi thay thế protein động vật từ khai thác thủy sản bằng protein động vật từ nông nghiệp, do Leadbitter và cộng sự công bố năm 2025 trên tạp chí Reviews in Fisheries Science & Aquaculture, đã đưa ra một phân tích toàn diện về tác động của việc loại bỏ nguồn protein từ cá khai thác tự nhiên và thay thế bằng protein từ chăn nuôi trên cạn.
Không có nghề cá, thế giới sẽ tệ hơn rất nhiều
Các kết quả nghiên cứu cho thấy một viễn cảnh đáng lo ngại: nếu không còn khai thác thủy sản tự nhiên, thế giới sẽ đối mặt với sự suy giảm nghiêm trọng của rừng mưa nhiệt đới, gia tăng ô nhiễm vùng ven biển và sự sụt giảm mạnh mẽ của đa dạng sinh học toàn cầu.
Nhu cầu protein của con người sẽ không biến mất. Thay vào đó, nó sẽ dịch chuyển sang các nguồn protein trên cạn như thịt gà, thịt heo và thịt bò. Điều này chắc chắn sẽ đẩy giá các loại thịt này tăng cao. Trước áp lực thị trường, những người làm nông nghiệp sẽ buộc phải mở rộng quy mô chăn nuôi nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng ngày càng lớn.
Tuy nhiên, việc gia tăng đàn gia súc, gia cầm không chỉ đơn thuần là tăng số lượng vật nuôi. Nó kéo theo nhu cầu rất lớn về đất đai – không chỉ để chăn thả mà còn để trồng cây làm thức ăn chăn nuôi.
Các tác giả ước tính rằng, để sản xuất lượng protein từ chăn nuôi tương đương với sản lượng hải sản khai thác tự nhiên hiện nay, nhân loại sẽ cần thêm khoảng 5 triệu km² đất. Diện tích này tương đương với tổng diện tích của Ấn Độ và Mexico cộng lại.
Con số này được lặp lại nhiều lần trong nghiên cứu không phải ngẫu nhiên, mà nhằm nhấn mạnh quy mô khổng lồ của áp lực đất đai nếu nghề cá bị loại bỏ.
Nguy cơ tuyệt chủng đa dạng sinh học cao gấp 2,6 lần
Nghiên cứu của Leadbitter và cộng sự chỉ ra rằng rủi ro tuyệt chủng đa dạng sinh học từ hoạt động chăn nuôi gia súc cao hơn 2,6 lần so với khai thác thủy sản tự nhiên.
Liệu điều này có thực sự là một “chiến thắng cho bảo tồn thiên nhiên”? Thực tế cho thấy, kể từ những năm 1970 – khi dân số thế giới chỉ bằng khoảng một nửa hiện nay – hơn 80% diện tích đất nông nghiệp mới được mở rộng đã lấy từ rừng nhiệt đới, vốn là hệ sinh thái giàu đa dạng sinh học nhất trên hành tinh.
Cho đến nay, rừng nhiệt đới vẫn là khu vực bị chuyển đổi nhiều nhất để phục vụ sản xuất lương thực. Và diện tích khoảng 5 triệu km² cần thiết để thay thế nguồn protein từ cá khai thác tự nhiên gần tương đương với toàn bộ diện tích rừng Amazon còn nguyên vẹn hiện nay.
Tác động không dừng lại ở ranh giới rừng
Hệ quả của việc mở rộng nông nghiệp không chỉ dừng lại ở nạn phá rừng. Khi rừng bị chặt phá để chuyển thành đất canh tác, các vùng đất nông nghiệp nội địa trở thành một trong những nguồn gây ô nhiễm lớn nhất cho vùng ven biển, thông qua dòng chảy bề mặt mang theo phân bón, thuốc trừ sâu và trầm tích.
Bài viết này phân tích các so sánh và phép tính trong nghiên cứu Leadbitter et al. 2025, dựa trên nhận thức rằng hệ thống lương thực toàn cầu là một mạng lưới liên kết chặt chẽ. Chính sách thực phẩm tại Mỹ hay châu Âu có thể tác động sâu sắc đến những khu vực xa xôi khác trên thế giới.
Một ví dụ điển hình là cuộc chiến thương mại Mỹ – Trung liên quan đến đậu nành: Trung Quốc chuyển sang nhập khẩu nhiều đậu nành hơn từ Mỹ Latinh, đặc biệt là Brazil, và nhu cầu gia tăng này gần như chắc chắn đã góp phần thúc đẩy nạn phá rừng Amazon. Một kịch bản tương tự rất có thể sẽ xảy ra nếu nguồn cung thủy sản toàn cầu suy giảm nghiêm trọng.
Hiện nay đất đai đang được sử dụng như thế nào?
Khoảng một nửa diện tích đất có thể sinh sống trên Trái Đất hiện được sử dụng cho nông nghiệp, trong đó phần lớn phục vụ chăn nuôi gia súc và sản xuất protein động vật.
Trong các nguồn protein động vật trên cạn, thịt bò và thịt cừu có tác động môi trường lớn nhất. Nghiên cứu Leadbitter et al. 2025 đã so sánh mức độ tác động của protein trên cạn với protein từ cá khai thác tự nhiên.
Con số 5 triệu km² được ước tính dựa trên cơ cấu chăn nuôi trung bình toàn cầu hiện nay: khoảng 25% là bò và cừu, 35% là heo và 40% là gà. Nếu con người chuyển sang tiêu thụ protein từ thực vật như ngũ cốc hay đậu nành thay vì cá, nhu cầu đất đai sẽ thấp hơn nhiều. Tuy nhiên, hành vi tiêu dùng thực tế cho thấy kịch bản này gần như không xảy ra.
Nhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng khi con người giảm tiêu thụ thịt đỏ hoặc thịt chế biến sẵn (thường vì lý do sức khỏe), họ chủ yếu thay thế bằng các nguồn protein động vật khác, chứ không phải protein thực vật.
Protein từ đại dương khác gì so với protein trên cạn?
Sản xuất thực phẩm trên cạn gây ra nhiều dạng tác động môi trường khác nhau, bao gồm phá rừng, phát thải khí nhà kính, tiêu thụ nước, sử dụng phân bón, thuốc diệt cỏ và thuốc trừ sâu. Các yếu tố đầu vào này không chỉ gây hại trực tiếp mà còn tạo ra dòng chảy ô nhiễm ra sông, hồ và biển.
Ngược lại, tác động môi trường chính của thủy sản khai thác tự nhiên chủ yếu đến từ nhiên liệu tàu cá và việc khai thác sinh vật hoang dã, thay vì chuyển đổi hoàn toàn hệ sinh thái.
Nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng rủi ro đối với đa dạng sinh học giữa sản xuất thực phẩm trên cạn và dưới biển khác nhau một cách căn bản. Khi đất rừng bị chuyển đổi thành nông trại hoặc đồng cỏ, toàn bộ hệ sinh thái bản địa gần như bị xóa sổ. Trong khi đó, khai thác thủy sản thường tập trung vào các loài ở bậc dinh dưỡng cao hơn, để lại phần lớn cấu trúc nền tảng của hệ sinh thái biển.
Có nên giảm tiêu thụ protein nói chung?
Việc giảm tiêu thụ thịt chắc chắn có lợi cho môi trường. Tuy nhiên, việc thuyết phục con người ăn ít protein động vật hơn trên quy mô toàn cầu là điều không thực tế.
Thực tế cho thấy, khi thu nhập tăng lên, con người có xu hướng tiêu thụ nhiều protein động vật hơn. Nhu cầu protein bình quân đầu người – cả từ thực vật lẫn động vật – vẫn tiếp tục gia tăng cùng với sự tăng trưởng dân số toàn cầu.
Vận động chính sách thiếu thực tế có thể gây tác dụng ngược
Vận động chính sách nếu thiếu phân tích phản chứng (counterfactual) rất dễ dẫn đến những hệ quả ngoài mong muốn. Nghiên cứu Leadbitter et al. 2025 là một ví dụ điển hình: nếu giảm sản lượng hải sản khai thác, con người sẽ tìm nguồn protein khác, từ đó làm gia tăng rủi ro đa dạng sinh học lên gấp 2,6 lần.
Một kịch bản tương tự từng xảy ra khi Mỹ hạn chế khai thác cá kiếm để bảo vệ rùa biển: nhu cầu cá kiếm không biến mất mà chỉ chuyển sang các khu vực khác có quy định bảo vệ yếu hơn, khiến số lượng rùa biển bị ảnh hưởng có thể còn nhiều hơn.
Ăn cá – cứu rừng?
Thay vì kêu gọi cấm hoàn toàn khai thác thủy sản, các chính sách nên tập trung vào giảm khai thác quá mức và tối ưu hóa sản lượng bền vững dài hạn.
Theo tính toán của Leadbitter et al. 2025, nếu quản lý nghề cá hiệu quả hơn, thế giới có thể cung cấp thêm 16 triệu tấn hải sản bền vững mỗi năm, tương đương với việc bảo vệ hơn 1 triệu km² rừng mưa nhiệt đới.
Nói cách khác, ăn cá được khai thác bền vững không chỉ nuôi sống con người, mà còn góp phần bảo vệ rừng và đa dạng sinh học toàn cầu.
Hải Đăng (theo Global Seafood)